✍️ Srinivas Ganjivarapu
ఐఏఎస్ అనగానే అధికార దర్పం, ఎర్రబుగ్గ కారు, అంగరక్షకుల కాన్వాయ్ గుర్తుకొస్తాయి. కానీ, బ్రిటిష్ కాలపు వలసవాద జాడ్యాలను పక్కనపెట్టి, పరిపాలనా పదవిని అణగారిన వర్గాల విముక్తి సాధనంగా మార్చిన అరుదైన అధికారి ఎస్.ఆర్. శంకరన్. అధికార కార్యాలయాల గడపలు దాటి రాజ్యాంగ స్ఫూర్తిని నిరుపేదల గుడిసెల వరకు తీసుకెళ్లిన ఆయన, దేశ పరిపాలనా చరిత్రలో “పీపుల్స్ ఐఏఎస్” ..ప్రజల అధికారిగా చిరస్మరణీయులయ్యారు. నేడు వారి జయంతి సందర్భంగా నివాళులు అర్పిస్తూ స్మరణ వ్యాసం.
నిరాడంబర నేపథ్యం.. సేవా ప్రస్థానం
ఎస్.ఆర్. శంకరన్ 1934 అక్టోబరు 22న తమిళనాడులోని తంజావూరు జిల్లా సిరిగలత్తూరులో జన్మించారు. తండ్రి రైల్వే ఉద్యోగి కావడంతో ఆయన విద్యాభ్యాసం పలు ప్రాంతాల్లో సాగింది. మద్రాసు లయోలా కళాశాలలో కామర్స్ ఆనర్స్ పూర్తి చేసి, మదురై అమెరికన్ కళాశాలలో కొంతకాలం అధ్యాపకుడిగా పనిచేశారు. 1956లో ఐఏఎస్‌కు ఎంపికై ఆంధ్రప్రదేశ్ క్యాడర్ బాధ్యతలు స్వీకరించారు. సర్వీసు ఆరంభం నుంచే ఆయన ప్రదర్శించిన కర్తవ్య నిబద్ధత, నిరుపేదల పట్ల చూపిన అపారమైన సానుభూతి సహచరుల్లో ఆయనకు ప్రత్యేక గుర్తింపు తెచ్చిపెట్టాయి.
పల్లె బాట పట్టిన పాలన: ప్రజా సంస్కరణలు
ఆదిలాబాద్, ఖమ్మం, నెల్లూరు జిల్లాల కలెక్టర్‌గా శంకరన్ సరికొత్త పాలనా సంస్కృతికి నాంది పలికారు. కార్యాలయాలకు రాలేని నిర్భాగ్యుల వద్దకే పాలన చేరాలనే దృఢ సంకల్పంతో ఆర్భాటాలు లేకుండా కాలినడకన పల్లెలకు వెళ్లేవారు. పగటిపూట వ్యవసాయ కూలీల సమస్యలు తెలుసుకుంటూ, రాత్రివేళ పల్లెవాడల్లోనే బస చేసి, వారు పెట్టిన భోజనమే తినేవారు.
సమగ్ర భూసంస్కరణల ద్వారా చెంచు గిరిజనులకు, వ్యవసాయ కూలీలకు భూమి హక్కు పత్రాలు అందించారు. చీరాల సమీపంలో విజయ్ నగర్ కాలనీ నిర్మాణం, స్టువర్టుపురం వాసులకు శాశ్వత పునరావాసం కల్పించడం ద్వారా వారి జీవితాల్లో ఆత్మగౌరవాన్ని నింపారు. ఆయన ప్రజాసేవను గుండెల్లో పెట్టుకున్న నెల్లూరు జిల్లాలోని పలు గ్రామాలు తమ ఆవాసాలకు “శంకరపురం”, “శంకరన్ నగర్” అని పేర్లు పెట్టుకోవడం విశేషం.
సంక్షేమ దీపశిఖ: విద్యా విప్లవం
ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ సాంఘిక సంక్షేమ శాఖ ముఖ్య కార్యదర్శిగా శంకరన్ పనిచేసిన కాలం ఒక సువర్ణాధ్యాయం. సంక్షేమ పథకాలు క్షేత్రస్థాయికి పారదర్శకంగా చేరేలా 120కి పైగా చారిత్రాత్మక జీవోలను విడుదల చేశారు. సంక్షేమ వసతి గృహాల స్థితిగతులను మార్చేందుకు అర్ధరాత్రుళ్లు ఆకస్మిక తనిఖీలు చేపట్టేవారు. భోజన నాణ్యత, తాగునీరు, దుస్తులు, పాఠ్యపుస్తకాల పంపిణీని స్వయంగా పరిశీలిస్తూ విద్యార్థుల్లో ఆత్మవిశ్వాసాన్ని నింపారు.
ఆయన తీర్చిదిద్దిన పటిష్ట వ్యవస్థ వల్ల లక్షలాది మంది పేద విద్యార్థులు ఉన్నత విద్యావంతులై ఉన్నత అధికారులుగా, ప్రొఫెసర్లుగా, వైద్యులుగా స్థిరపడ్డారు. హైదరాబాద్ పబ్లిక్ స్కూల్ వంటి ప్రతిష్ఠాత్మక విద్యాసంస్థల్లో ఎస్సీ, ఎస్టీ విద్యార్థులకు ప్రవేశాలు కల్పించారు. జనాభా ప్రాతిపదికన నిధుల కేటాయింపు కోసం ఎస్సీ ఉప ప్రణాళిక, గిరిజన ఉప ప్రణాళికలకు రూపకల్పన చేయడంతో పాటు ఐటీడీఏల విస్తరణకు దిశానిర్దేశం చేశారు.
పాలనా పగ్గాలు.. చట్టబద్ధ పోరాటం
కేంద్ర కార్మిక శాఖ సంయుక్త కార్యదర్శిగా పనిచేసినప్పుడు, శతాబ్దాల నాటి బానిసత్వానికి చరమగీతం పాడుతూ వెట్టిచాకిరీ వ్యవస్థ నిర్మూలన చట్టం-1976 రూపకల్పనలో కీలకపాత్ర పోషించారు. మెదక్ జిల్లా ఖానాపూర్ తదితర ప్రాంతాల్లో కార్మికులకు చైతన్య శిబిరాలు నిర్వహించి బానిస సంకెళ్ల నుంచి విముక్తి కల్పించారు. కేంద్ర బొగ్గు, గనుల శాఖలో పనిచేస్తూ బొగ్గు గనుల జాతీయీకరణ ద్వారా శ్రామికులకు చట్టపరమైన రక్షణ, భద్రత కల్పించారు.
త్రిపుర రాష్ట్ర ప్రభుత్వ ప్రధాన కార్యదర్శిగా (చీఫ్ సెక్రటరీ) పనిచేసిన కాలంలో రాష్ట్ర ప్రభుత్వ అనుమతి లేకుండా సరిహద్దు దాటిన కేంద్ర సాయుధ బలగాలను వెనక్కి పంపించి రాజ్యాంగ స్వయంప్రతిపత్తిని పరిరక్షించారు. ముఖ్యమంత్రి నృపేన్ చక్రవర్తితో కలిసి అతిథి గృహంలోని చిన్న గది నుంచే అత్యంత సాదాసీదా పాలన సాగించారు. పదవీ విరమణ అనంతరం 2003లో సుప్రీంకోర్టు ఆహార హక్కు పర్యవేక్షణ కమిషనర్‌గా పనిచేసి ఆకలి చావుల నివారణకు కృషి చేశారు. ఆదివాసుల అటవీ హక్కుల విషయంలో జరిగిన చారిత్రక తప్పిదాలను సరిదిద్దేందుకు 2006లో తెచ్చిన ‘అటవీ హక్కుల గుర్తింపు చట్టం’ అమలు మార్గదర్శకాలు శంకరన్ నేతృత్వంలోనే రూపుదిద్దుకున్నాయి.
మానవ గౌరవం కోసం ఉద్యమం.. శాంతి స్థాపన
చేతులతో మలమూత్రాలు ఎత్తిపోసే అమానవీయ దురాచారానికి వ్యతిరేకంగా, పదవీ విరమణ అనంతరం ‘సఫాయి కర్మచారి ఆందోళన్’ (SKA) అధ్యక్షుడిగా దేశవ్యాప్త ఉద్యమయాత్రలు నిర్వహించారు. కలెక్టర్లకు నిరంతరం లేఖలు రాస్తూ చట్టాన్ని పకడ్బందీగా అమలు చేయించారు. ఆయన కృషి ఫలితంగా ఉమ్మడి రాష్ట్రంలో చేతులతో పారిశుద్ధ్యం చేసే వారి సంఖ్య గణనీయంగా తగ్గింది.
1987లో తూర్పు గోదావరి జిల్లా గుర్తేడు వద్ద గిరిజన పాఠశాలల పరిశీలనకు వెళ్లినప్పుడు మావోయిస్టులు ఆయనను నిర్బంధించినప్పటికీ, ఆయన నిస్వార్థ ప్రజాసేవను గౌరవించి సురక్షితంగా విడిచిపెట్టారు. అనంతరం 1997లో ‘కమిటీ ఆఫ్ కన్సర్న్డ్ సిటిజెన్స్’ కన్వీనర్‌గా ఉంటూ, 2004లో ప్రభుత్వం-నక్సలైట్ల మధ్య జరిగిన శాంతి చర్చల్లో ప్రధాన మధ్యవర్తిగా వ్యవహరించారు.
నిరాడంబర జీవనం
ఉన్నత పదవుల్లో ఉన్నప్పటికీ శంకరన్ సామాన్యుడిలానే జీవించారు. సొంత ఇల్లు, కారు, బ్యాంక్ నిల్వలు ఏవీ కూడబెట్టలేదు. ముఖ్య కార్యదర్శి హోదాలో ఉన్నప్పుడు కూడా లేక్ వ్యూ గెస్ట్ హౌస్ నుంచి సచివాలయానికి రోజూ నడిచే వెళ్లేవారు. పదవీ విరమణ తర్వాత హైదరాబాద్ పంజాగుట్టలోని ఒక అద్దె ఇంట్లో గడుపుతూ, తనకు వచ్చే పెన్షన్ మొత్తాన్ని పేద విద్యార్థుల చదువులకు, అనాథాశ్రమాలకు వెచ్చించారు.
ఆయన విశిష్ట సేవలకు గుర్తింపుగా కేంద్ర ప్రభుత్వం 2005లో ప్రకటించిన దేశ మూడవ అత్యున్నత పురస్కారం ‘పద్మభూషణ్’ను ఆయన సున్నితంగా తిరస్కరించారు. “ప్రజాధనం నుంచి జీతం తీసుకుంటూ నా రాజ్యాంగ కర్తవ్యాన్ని మాత్రమే నిర్వర్తించాను; దీనికి ప్రత్యేక పురస్కారాలు అవసరం లేదు” అని స్పష్టం చేసి, ఆ విషయాన్ని పత్రికల్లో వార్తగా కూడా రానివ్వకపోవడం ఆయన నిరాడంబరతకు సాక్ష్యం.
చిరస్మరణీయ వారసత్వం
ఎస్.ఆర్. శంకరన్ 2010 అక్టోబరు 7న తుదిశ్వాస విడిచారు. పంజాగుట్ట శ్మశానవాటికలో అంత్యక్రియలు జరిగినప్పుడు వేలాది మంది అట్టడుగు వర్గాల ప్రజలు స్వచ్ఛందంగా తరలివచ్చి కన్నీటి వీడ్కోలు పలికారు.
ఆయన సేవలకు నివాళిగా హైదరాబాద్‌లోని తెలుగు సంక్షేమ భవన్ ప్రాంగణంలో ప్రభుత్వం అధికారికంగా ఆయన కాంస్య విగ్రహాన్ని నెలకొల్పింది. 2014లో పేద గిరిజన విద్యార్థులు మాలవత్ పూర్ణ, సాధనపల్లి ఆనంద్ కుమార్ ఎవరెస్ట్ శిఖరాన్ని అధిరోహించినప్పుడు జాతీయ పతాకంతో పాటు ఎస్.ఆర్. శంకరన్ చిత్రపటాన్ని సగర్వంగా ప్రదర్శించి నివాళులర్పించారు.
అధికార కుర్చీ తెచ్చే హోదా కంటే, అణగారిన వర్గాల కన్నీటిని తుడిచి వారి గుండెల్లో నిలిచే స్థానమే గొప్పదని శంకరన్ జీవితం చాటిచెబుతోంది. సివిల్ సర్వీస్ అంటే దర్పం ప్రదర్శించే అధికారం కాదు, నిస్సహాయుడికి తోడుగా నిలిచే రాజ్యాంగ కవచం. ఆ నిబద్ధతను, సేవాస్ఫూర్తిని గుండెల్లో నింపుకొని అడుగులేసినప్పుడే భావి పౌరసేవకుల ప్రయాణం సార్థకమవుతుంది… సరికొత్త చరిత్రకు బాటలు వేస్తుంది.
